จงวิสัชนา แปล และแสดงองค์ธรรมของคำปุจฉาดังต่อไปนี้ ?“ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส โสตายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ ฯ”

ตอบ

วิสัชนา:
ปญฺจโวกาเร ปรินิพฺพนฺตานํ เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ เตสํ จวนฺตานํ เตสํ จกฺขายตนํ นิรุชฺฌติ โน จ เตสํ โสตายตนํ นิรุชฺฌิสฺสติ, อิตเรสํ สจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ จกฺขายตนญฺจ นิรุชฺฌติ โสตายตนญฺจ นิรุชฺฌิสฺสติ ฯ

คำแปล:
เมื่อบุคคลเหล่านั้นกำลังปรินิพพานในปัญจโวการภูมิ และบุคคลเหล่าใดจะเกิดในอรูปภูมิแล้วจะปรินิพพาน บุคคลเหล่านั้นกำลังตาย จักขายตนะกำลังดับ แต่โสตายตนะจักไม่ดับแก่บุคคลเหล่านั้น; บุคคลที่มีจักขุเกิดได้ที่นอกเหนือจากปัญจโวการปรินิพพันตะเหล่านั้นกำลังตาย จักขายตนะก็กำลังดับ โสตายตนะก็จักดับ

แสดงองค์ธรรม:
• องค์ธรรมของสันนิฏฐานบท แบ่งเป็น ๒ หมวด คือ:
๑. หมวดแรก (สังสยบทปฏิเสธ - โสตายตนะจักไม่ดับ):
• อรหัตตผลบุคคล ๑ ซึ่งกำลังปรินิพพานในปัญจโวการภูมิ (ที่เรียกว่า ภังคักขณะสมังคีของปัญจโวการติเหตุกจุติจิต ๙, เจตสิก ๓๕, กัมมชรูปที่ดับครั้งสุดท้าย)
• ผลเสกขบุคคล ๓ ซึ่งกำลังตายในกามสุคติภูมิ ๗, รูปภูมิ ๙ (เว้นจตุตถฌานภูมิ) และจะเกิดในอรูปภูมิ แล้วจะปรินิพพาน (ที่เรียกว่า ภังคักขณะสมังคีของปัญจโวการติเหตุกจุติจิต ๘ เว้นรูปาวจรปัญจมฌานวิปากจิต ๑, เจตสิก ๓๕, กัมมชรูปที่ดับครั้งสุดท้าย)

๒. หมวดหลัง (สังสยบทรับรอง - โสตายตนะก็จักดับ):
• ปุถุชน ๔, ผลเสกขบุคคล ๓ อันมีจักขุเกิดได้ ซึ่งกำลังตายในปัญจโวการภูมิ และจะเกิดในปัญจโวการภูมิอีก (ที่เรียกว่า ภังคักขณะสมังคีของปัญจโวการจุติจิต ๑๕, เจตสิก ๓๕, กัมมชรูปที่ดับครั้งสุดท้าย)

• องค์ธรรมของสังสยบท ได้แก่: องค์ธรรมหมวดหลัง เท่านั้น