ในสรุปเนื้อความ ๓ ประการนั้น เฉพาะปัจจนิกธรรม หมายความว่าอย่างไร ? จงอธิบายตามวจนัตถะ ?

ตอบ

ปัจจนิกธรรม: หมายความว่า ธรรมที่มิใช่ผล หรือธรรมที่เป็นปฏิปักษ์กันกับปัจจยุปบันธรรม

อธิบายตามคำจำกัดความ (วจนัตถะ):
ชี้ให้เห็นว่า ธรรมที่เป็นปัจจนิกนั้น หาได้เป็นธรรมที่นอกเหตุนอกผลได้ครบทั้ง ๒ ประการ ตามที่บางคนเข้าใจกันอยู่นั้นหามิได้ หากแต่เป็นธรรมที่นอกผลโดยส่วนเดียวเท่านั้น สำหรับนอกเหตุ (คือเป็นปัจจัยไม่ได้) นั้น ตามวจนัตถะนี้มิได้กล่าวถึง ทั้งนี้ก็เพราะว่า ปัจจนิกธรรมนั้น นอกเหตุก็มี มิใช่นอกเหตุก็มี หมายความว่าเป็นปัจจัยได้ก็มี เป็นปัจจัยไม่ได้ก็มี

• เป็นปัจจัยได้: เช่น โมหเจตสิกที่ในโมหมูลจิต ๒ อันเป็นเหตุปัจจนิกธรรมนี้ เป็นเหตุปัจจัยได้ แต่เป็นเหตุปัจจยุปบันธรรมไม่ได้; และรูป ๒๘ อันเป็นปัจจนิกธรรมเหล่านี้ เป็นอารัมมณปัจจัยได้ แต่เป็นอารัมมณปัจจยุปบันไม่ได้

• เป็นปัจจัยไม่ได้: เช่น อเหตุกจิตตุปบาท, อเหตุกจิตตชรูป, อเหตุกปฏิสนธิกัมมชรูป, พาหิรรูป, อาหารชรูป, อุตุชรูป, อสัญญสัตตกัมมชรูป, ปวัตติกัมมชรูป ที่เป็นเหตุปัจจนิกธรรมเหล่านี้ เป็นเหตุปัจจัยไม่ได้

ฉะนั้น ปัจจนิกธรรมเหล่านี้ จึงเป็นนอกเหตุและนอกผลได้ทั้งสอง