(ก) ให้แปลคาถาดังต่อไปนี้:“ปญฺจวีส ปริตฺตมฺหิ ฉ จิตฺตานิ มหคฺคเตเอกวีสติ โวหาเร อฏฺฐ นิพฺพานโคจเร”(ข) อารมณ์ ๖ เมื่อจำแนกโดยประเภทใหญ่แล้วมีกี่ประเภท ? คืออะไรบ้าง ? ให้แสดงองค์ธรรมมาด้วย ?

ตอบ

(ก) แปลคาถาอารัมมณสังคหะ:
• จิต ๒๕ ดวง: (คือ ทวิปัญจวิญญาณจิต ๑๐, มโนธาตุ ๓, สันตีรณจิต ๓, มหาวิปากจิต ๘, หสิตุปปาทจิต ๑) เกิดได้ในอารมณ์ ๖ ที่เป็นกามธรรมอย่างเดียว
• จิต ๖ ดวง: (คือ วิญญาณัญจายตนฌานจิต ๓, เนวสัญญานาสัญญายตนฌานจิต ๓) เกิดได้ในธรรมารมณ์ที่เป็นมหัคคตะอย่างเดียว
• จิต ๒๑ ดวง: (คือ รูปาวจรจิต ๑๕ เว้นอภิญญาจิต ๒, อากาสานัญจายตนฌานจิต ๓, อากิญจัญญายตนฌานจิต ๓) เกิดได้ในธรรมารมณ์ที่เป็นบัญญัติอย่างเดียว
• จิต ๘ ดวง: (คือ โลกุตตรจิต ๘) เกิดได้ในธรรมารมณ์ที่เป็นนิพพานอย่างเดียว

(ข) อารมณ์ ๖ จำแนกโดยประเภทใหญ่ มี ๔ ประเภท พร้อมองค์ธรรม คือ:
๑. กามอารมณ์: องค์ธรรมได้แก่ กามจิต ๕๔, เจตสิก ๕๒, รูป ๒๘
๒. มหัคคตอารมณ์: องค์ธรรมได้แก่ มหัคคตจิต ๒๗, เจตสิก ๓๕
๓. โลกุตตรอารมณ์: องค์ธรรมได้แก่ โลกุตตรจิต ๘, เจตสิก ๓๖, นิพพาน
๔. บัญญัติอารมณ์: องค์ธรรมได้แก่ สัททบัญญัติ, อัตถบัญญัติ