มหาวรรค ญาณกถา
การกำหนดโลกุตรธรรม และธรรมมีปราโมทย์เป็นเบื้องต้น
[๑๘๑] พระโยคาวจรย่อมกำหนดโลกุตรธรรม เป็นฝ่ายกุศล เป็นฝ่ายอัพยากฤตอัพยากฤตabyākataสภาวธรรมที่เป็นกลาง มิใช่กุศลและมิใช่อกุศล เช่น วิบากและกิริยาจิต อย่างไร
ย่อมกำหนดอริยมรรค ๕ เป็นฝ่ายกุศล ย่อมกำหนดสามัญญผล ๔ และนิพพาน เป็นฝ่ายอัพยากฤตอัพยากฤตabyākataสภาวธรรมที่เป็นกลาง มิใช่กุศลและมิใช่อกุศล เช่น วิบากและกิริยาจิต พระโยคาวจรย่อมกำหนดโลกุตรธรรมเป็นฝ่ายกุศล เป็นฝ่ายอัพยากฤตอัพยากฤตabyākataสภาวธรรมที่เป็นกลาง มิใช่กุศลและมิใช่อกุศล เช่น วิบากและกิริยาจิต อย่างนี้ ฯ
[๑๘๒] ธรรมมีความปราโมทย์เป็นเบื้องต้น ๙ ประการ:
เมื่อพระโยคาวจรมนสิการโดยความไม่เที่ยง ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อถึงความปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมได้เสวยสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ย่อมเห็นตามความเป็นจริง เมื่อรู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่าย เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายความกำหนัด เพราะคลายความกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น
เมื่อพระโยคาวจรมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเกิดปราโมทย์ ฯลฯ เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเกิดปราโมทย์
เมื่อมนสิการรูปโดยความไม่เที่ยง ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมนสิการรูปโดยความเป็นทุกข์ ฯลฯ เมื่อมนสิการรูปโดยความเป็นอนัตตา ฯลฯ
เมื่อมนสิการเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ ฯลฯ ชราและมรณะ โดยความไม่เที่ยง ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมนสิการชราและมรณะโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมนสิการชราและมรณะโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อถึงความปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมได้เสวยสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ย่อมเห็นตามความเป็นจริง เมื่อรู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่าย เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายความกำหนัด เพราะคลายความกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น ธรรมมีความปราโมทย์เป็นเบื้องต้น ๙ ประการนี้ ฯ
ธรรมมีโยนิโสมนสิการโยนิโสมนสิการyonisomanasikāraการทำในใจโดยแยบคาย การพิจารณาโดยรอบคอบและถูกวิธีตามสภาวะเป็นเบื้องต้น และธรรมนานัตตญาณธรรมนานัตตญาณdhammanānattañāṇaปัญญาในการกำหนดรู้ความต่างกันแห่งธรรม ๙ ประเภท (จำแนกตามภูมิและกุศล อกุศล อัพยากฤตอัพยากฤตabyākataสภาวธรรมที่เป็นกลาง มิใช่กุศลและมิใช่อกุศล เช่น วิบากและกิริยาจิต)
[๑๘๓] ธรรมมีโยนิโสมนสิการโยนิโสมนสิการyonisomanasikāraการทำในใจโดยแยบคาย การพิจารณาโดยรอบคอบและถูกวิธีตามสภาวะเป็นเบื้องต้น ๙ ประการ:
เมื่อพระโยคาวจรมนสิการโดยอุบายอันแยบคายโดยความไม่เที่ยง ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อถึงความปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมได้เสวยความสุข ผู้มีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงด้วยจิตอันตั้งมั่นว่า นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ฯลฯ (โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ ฯลฯ ชราและมรณะ)
[๑๘๔] ความต่าง ๙ ประการ:
- ความต่างแห่งผัสสะ อาศัยความต่างแห่งธาตุเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งเวทนา อาศัยความต่างแห่งผัสสะเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งสัญญา อาศัยความต่างแห่งเวทนาเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งความดำริ อาศัยความต่างแห่งสัญญาเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งฉันทะ อาศัยความต่างแห่งความดำริเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งความเร่าร้อน อาศัยความต่างแห่งฉันทะเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งการแสวงหา อาศัยความต่างแห่งความเร่าร้อนเกิดขึ้น
- ความต่างแห่งการได้ (รูปเป็นต้น) อาศัยความต่างแห่งการแสวงหาเกิดขึ้น
ความต่าง ๙ ประการนี้ ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในการกำหนดธรรม ๙ ประการ เป็นธรรมนานัตตญาณธรรมนานัตตญาณdhammanānattañāṇaปัญญาในการกำหนดรู้ความต่างกันแห่งธรรม ๙ ประเภท (จำแนกตามภูมิและกุศล อกุศล อัพยากฤตอัพยากฤตabyākataสภาวธรรมที่เป็นกลาง มิใช่กุศลและมิใช่อกุศล เช่น วิบากและกิริยาจิต) ฯ
ญาณ ๕ ประการในกิจของปัญญา
[๑๘๕] ปัญญาอันรู้ยิ่งเป็นญาตัฏฐญาณญาตัฏฐญาณñātaṭṭhañāṇaปัญญาที่ทำหน้าที่รู้ยิ่งในธรรมทั้งหลาย (ปริญญากิจขั้นรู้สภาวะ)อย่างไร ปัญญาเครื่องกำหนดรู้เป็นติรณัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องละเป็นปริจจาคัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องเจริญเป็นเอกรสัฏฐญาณ ปัญญาเครื่องกระทำให้แจ้ง เป็นผัสสนัฏฐญาณ ฯ
พระโยคาวจรรู้ยิ่งธรรมใดๆ แล้ว เป็นอันรู้ธรรมนั้นๆ แล้ว กำหนดรู้ธรรมใดๆ แล้ว เป็นอันพิจารณาธรรมนั้นๆ แล้ว ละธรรมใดๆ ได้แล้ว เป็นอันสละธรรมนั้นๆ แล้ว เจริญธรรมใดๆ แล้ว ธรรมนั้นๆ ย่อมมีกิจเป็นอันเดียวกัน กระทำให้แจ้งธรรมใดแล้ว เป็นอันถูกต้องธรรมนั้นๆ แล้ว ฯ
ปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบ ๔ ในโพธิปักขิยธรรม
[๑๘๖] ปัญญาในความต่างแห่งอรรถ เป็นอรรถปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบอรรถปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบatthapaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ความหมาย หรือผลแห่งธรรม ปัญญาในความต่างแห่งธรรม เป็นธรรมปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบธรรมปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบdhammapaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในธรรม คือตัวธรรมดา ปริยัติธรรม หรือเหตุ ปัญญาในความต่างแห่งนิรุติ เป็นนิรุติปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบ ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณ เป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบpaṭibhānapaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในปฏิภาณ ไหวพริบ ความรู้แจ้งในญาณทั้งหลายอย่างไร ฯ
สัทธินทรีย์เป็นธรรม วิริยินทรีย์เป็นธรรม สตินทรีย์เป็นธรรม สมาธินทรีย์เป็นธรรม ปัญญินทรีย์เป็นธรรม... พระโยคาวจรรู้ธรรมต่างๆ เหล่านี้ด้วยญาณใด เป็นอันรู้เฉพาะธรรมต่างๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความต่างแห่งธรรม เป็นธรรมปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบธรรมปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบdhammapaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในธรรม คือตัวธรรมดา ปริยัติธรรม หรือเหตุ ฯ
[๑๘๗] สภาพว่าน้อมใจเชื่อเป็นอรรถ สภาพว่าประคองไว้เป็นอรรถ สภาพว่าเข้าไปตั้งไว้เป็นอรรถ สภาพว่าไม่ฟุ้งซ่านเป็นอรรถ สภาพว่าเห็นเป็นอรรถ... ปัญญาในความต่างแห่งอรรถเป็นอรรถปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบอรรถปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบatthapaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ความหมาย หรือผลแห่งธรรม ฯ
[๑๘๘] การระบุพยัญชนะและนิรุติ เพื่อแสดงธรรม ๕ ประการ การระบุพยัญชนะและนิรุติเพื่อแสดงอรรถ ๕ ประการ... ปัญญาในความต่างแห่งนิรุติ เป็นนิรุติปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบ ฯ
[๑๘๙] ญาณในธรรม ๕ ในอรรถ ๕ ญาณในนิรุติ ๑๐... ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณ เป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณปฏิสัมภิทาญาณpaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในอรรถ ธรรม ภาษา และปฏิภาณไหวพริบpaṭibhānapaṭisambhidāñāṇaปัญญาแตกฉานในปฏิภาณ ไหวพริบ ความรู้แจ้งในญาณทั้งหลาย ฯ
[๑๙๐-๑๙๓] โดยนัยแห่งพละ ๕ (สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ)...
[๑๙๔-๑๙๗] โดยนัยแห่งโพชฌงค์ ๗ (สติสัมโพชฌงค์ จนถึง อุเบกขาสัมโพชฌงค์)...
[๑๙๘-๒๐๐] โดยนัยแห่งอริยมรรคมีองค์ ๘ (สัมมาทิฐิ จนถึง สัมมาสมาธิ)...